View Jain Article

શ્રુતરક્ષા અંગે पुत्थयलिहणं: વિચાર-વિનિમય અને વલોણું

 

શ્રુતરક્ષા અંગે पुत्थयलिहणं: વિચાર-વિનિમય અને વલોણું

અનંત ઉપકારી પરમકૃપાળુ શ્રી મહાવીર પ્રભુ પાસેથી વિનયવંત ગણધર ભગવંતોએ ત્રિપદી પ્રાપ્ત કરીને દ્વાદશાંગીની રચના કરી... અરિહંત ભગવંતોએ અર્થ દ્વારા વહાવેલી શ્રુતગંગાને ગણધર ભગવંતોએ સૂત્રબદ્ધ કરી. એ જ પરંપરામાં થયેલ પૂર્વધર ભગવંતો તથા શ્રુતપ્રભાવક આચાર્ય ભગવંતોએ અનેકવિધ ગ્રંથોના સર્જનો કર્યા.

શ્રુતરક્ષા : ગઈકાલ અને આજ

कालो हि दुरतिक्रमः । કાળની ગતિને કળી શકાતી નથી. રાજકીય, સામાજિક અને કુદરતી અનેકવિધ ઉલટ સુલટમાં પ્રભુનું આ શ્રુતજ્ઞાન સાચવવું મુશ્કેલ બન્યું... શ્રુતસાગર પણ ધીરે ધીરે સૂકાવા લાગ્યો હતો એ સમયે જૈન સંઘને જે સાચા યુગદૃષ્ટા મહાપુરુષ મળ્યા તે હતા શ્રી દેવર્દ્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણ. તેઓએ મતિહીનતાદિ અનેક કારણોને ધ્યાનમાં લઈ ઉપલબ્ધ સર્વ શ્રુત લિપિબદ્ધ કર્યું ને તે વલભી વાચના તરીકે જિનશાસનમાં પ્રચલિત થઈ. અહીં ઉલ્લેખનીય છે કે જૈનાગમોમાં એક અક્ષર પણ લખવા માટે સાધુ-સાધ્વીજી ભગવંતોને પ્રાયશ્ચિત્ત કહ્યું છે. આવો સ્પષ્ટ શાસ્ત્રમાં ઉલ્લેખ હોવા છતાં જિનશાસનમાં ક્યાંય તેમની ટીકા-ટીપ્પણ તો નથી થઈ, પરંતુ તે કાળને અનુલક્ષીને તેમણે લીધેલા નિર્ણયમાં સર્વત્ર તેમની શ્રુતભક્તિ અને દૂરંદેશીપણાના જ દર્શન થયા છે. આ યોગ્ય પગલા દ્વારા જિનશાસનમાં તેઓનું સર્વદા સમ્માનનીય સ્થાન રહ્યું છે.

दुःषम काले जिनबिंब जिनागम् भवियण कुं आधारा - ઉપા. યશોવિજયજી. શ્રુતજ્ઞાન અને તેના કારણરૂપ શાસ્ત્રગ્રંથો થકી જ આ શાસન ૧૮ હજાર વરસ સુધી ચાલવાનું છે. શાસનરક્ષાના અગત્યના કાર્યોમાં શ્રુતરક્ષાનું પણ એક મોખરાનું સ્થાન છે. અને તે માટે જે તે યોગ્ય કાળે લાભાલાભ અને દીર્ઘદર્શિતાથી સમર્થ સંવિગ્ન ગીતાર્થ આચાર્ય ભગવંતો જે નિર્ણય લેતા હોય છે તે શાસ્ત્રના સંદર્ભો કરતા વધુ મહત્ત્વના હોય છે એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ.

જાણી લ્યો કે...

અહીં એક એ વાતનું પણ ધ્યાન રાખવુ જોઈએ કે લેખનકળા એ દેવર્દ્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણના પણ ઘણા પૂર્વ કાળથી સમાજમાં પ્રચલિત છે. આપણે તો લેખનકળાના આદ્યસર્જક જ પ્રભુ ઋષભદેવને સ્વીકારીએ છીએ. શ્રાવકવર્ગમાં પણ લેખનકળા પરાપૂર્વથી જ હતી. માત્ર શ્રમણ-શ્રમણીઓને લેખનનો નિષેધ હતો. દેવર્દ્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણે જે તે કાળે યોગ્ય વિચારણા કરીને લોકપ્રસિદ્ધ લેખનકળાને અપનાવી શાસ્ત્રને લીપીબદ્ધ કર્યા. તત્કાલીન પ્રાપ્ત લેખનસામગ્રીને અનુરૂપ તાડપત્રો પર ગ્રંથલેખન કરવામાં આવ્યા અને શ્રુતરક્ષાના સમુચિત કાર્યનો વિધિસર ત્યારે પ્રારંભ થયો, અર્થાત્ તેના શ્રીગણેશ મંડાયા.

ત્યારબાદ ૧૧, ૧૨, ૧૩ મી સદી પછી લોકવ્યવહારમાં લેખનસામગ્રીમાં તાડપત્રોનું સ્થાન ટકાઉ કાગળોએ લીધું.... અને તત્કાલીન લોકપરિસ્થિતિને અનુસરી જે તે કાળના મહાપુરૂષોએ શ્રુતરક્ષાના માધ્યમ તરીકે તાડપત્રને સ્થાને કાગળને અપનાવ્યું. માટે જ ૧૩-૧૪ મી સદી પછીની ઘણી બધી (૮૦-૯૦ ટકા) પ્રતિઓ કાગળ ઉપર જ છે. આ સમયે નૂતન ગ્રંથોના સર્જનો પણ વધ્યા... આ સર્વ શ્રુતને લખાવવું, ૫-૨૫-૧૦૦ કોપીઓ કરવી આ બધુ પણ જરૂરી હોઈ તત્કાલીન ગીતાર્થ મહાપુરૂષોએ શ્રાવકના કર્તવ્યોમાં ‘पुत्थयलिहणं’ ને સ્થાન આપ્યું. તેનાથી પુસ્તક ગ્રંથો લખાવવા બાબતની વિશેષ જાગૃતી આવી... તેના મહાત્મ્યદર્શક શ્લોકો વગેરેની પણ રચના આ જ કાળમાં થઈ છે... पुत्थयलिहणं બાબત પૂજ્યોની પ્રેરણા અને શ્રાવકોની ઉદારતાને લઈને ૧૮-૧૯ મી સદી સુધી અનેકવિધ ગ્રંથો લખાયા, જે આજે પણ જ્ઞાનભંડારોમાં સચવાયેલા છે.

વર્તમાનકાળના અજોડ શ્રુતસેવકો

૧૯ મી સદીમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી. મુદ્રણ યુગના મંડાણ થયા. લોકવ્યવહારમાં મુદ્રણકળા વિસ્તરવા લાગી. જૈનશાસનમાં પ્રાયઃ ભીમસિંહ માણેક તથા હીરાલાલ હંસરાજ નામના શ્રાવકે સૌ પ્રથમ હસ્તલિખિત પરથી સંપાદનો કરીને પુસ્તકો છપાવવા માંડ્યા. કલકત્તાથી પણ બાબુ ધનપતસિંહ નામના શ્રાવકે ગ્રંથો છપાવવાની શરૂઆત કરી. જૂના જ્ઞાનભંડારોમાં આજે પણ તેની કોપીઓ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. આગમોદ્ધારક શ્રી આનંદસાગરસૂરીશ્વરજી મહારાજ તો અનેકવિધ હસ્તલિખિત ગ્રંથો પરથી સંપાદન કરી કરીને વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા અનેક આગમગ્રંથોને પ્રકાશિત કરાવીને જૈનસંઘમાં અમર નામના કરી ગયા છે. અને તેઓએ મુદ્રિત કરાવેલ ગ્રંથોમાં પ્રાયઃ ભૂલ જોવા નથી મળતી. પરંતુ એજ ગ્રંથો અન્ય સંસ્થાઓએ નવેસરથી ડેટા એન્ટ્રી કરાવીને પ્રકાશિત કરાવ્યા છે ત્યારે પ્રુફ ચેકીંગ યોગ્ય રીતે થયેલું જણાતુ નથી.

પ.પૂ. આગમપ્રભાકર શ્રી પુણ્યવિજયજી મહારાજા તથા શ્રુતપ્રભાવક પ.પૂ. શ્રી જંબૂવિજયજી મહારાજાએ તો અનેકવિધ હસ્તલિખિતો પરથી શુદ્ધ પાઠ સંપાદન કરીને જે મુદ્રિત પ્રકાશનો શ્રીસંઘને આપ્યા છે, તેનો તો જોટો જડવો મુશ્કેલ છે. તદુપરાંત અન્ય અનેક મહાત્માઓએ પણ સુંદર સંશોધન-સંપાદન કરી અનેક ગ્રંથો મુદ્રણ કરાવીને પ્રકાશિત કરાવ્યાં છે અને કરાવી રહ્યાં છે. જેટલી અનુમોદના કરીએ તેટલી ઓછી છે. સદ્ભાગ્યે આજે’ય એ ઉત્તમ શુદ્ધ શાસ્ત્ર વારસો આપણને ઉપલબ્ધ બની રહે છે.

મુદ્રિત થયેલ ગ્રંથો સરળતાથી ઉપલબ્ધ થવા માંડ્યા. પ્રાચીન લીપીના પ્રમાણમાં તેનું વાંચન સરળ સુલભ હોઈ મહાત્માઓમાં અભ્યાસ અને સ્વાધ્યાય વધ્યો. સંશોધન-સંપાદનનું સ્તર ઘણું ઊંચું આવ્યું. જે તે કાળે મુદ્રિત થયેલા ગ્રંથો અપ્રાપ્ય બનતા તેના પુનઃ મુદ્રણો થવા લાગ્યા. આ રીતે શ્રુતજ્ઞાન અન્વયે શ્રુતરક્ષાનું પાસુ અધિક અધિક સમૃદ્ધ બનવા માંડ્યું.

અહીં એક વાત ઉલ્લેખનીય છે કે...

જૈન શાસ્ત્રગ્રંથો છપાવવા માટે જ મુદ્રણ પદ્ધતિની શોધ થઈ ન હતી. સામાન્ય જનવ્યવહારમાં મુદ્રણકળા પ્રસિદ્ધિ પામતી જતી હતી. તેના કેટલાક મહત્ત્વના લાભો પણ જણાયા અને એટલે તત્કાલીન સંવિગ્ન ગીતાર્થ મહાપુરૂષોએ લોકપ્રસિદ્ધ મુદ્રણકળાનો શાસનના હિતમાં યોગ્ય ઉપયોગ કરીને શ્રુતરક્ષા અને શ્રુતસંવર્ધનનું એક મહત્ત્વનું કાર્ય કર્યું.

જગતના વ્યવહારમાં ટેક્નોલોજી ખૂબ ઝડપથી આગળ વધતી હતી. પ્રાચીન હસ્તલિખિત જ્ઞાનભંડારોમાં સચવાયેલ મહત્ત્વની અને જૂજ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હસ્તપ્રતોને જો એ ટેક્નોલોજીના ઉપયોગ દ્વારા સાચવી લેવામાં આવે તો મૂળભૂત પ્રતોની સુરક્ષા પણ થઈ જાય અને સંશોધન-સંપાદન પણ વેગવંતુ બને એવા શુભ આશયથી પ.પૂ. ગીતાર્થ ગુરૂભગવંતોની પ્રેરણા અને માર્ગદર્શનથી માઈક્રોફિલ્મ અને આગળ વધતા સ્કેનીંગ દ્વારા પણ શ્રુતરક્ષાનું સમયાનુરૂપ અતિ અમોદનીય કાર્ય થયું. જે દ્વારા સંશોધન-સંપાદન ક્ષેત્ર વધુ સુવિકસિત બન્યું. આ પ્રમાણે શ્રુતરક્ષાનો આંશિક ક્રમિક વિકાસ આપણે જોયો.

જે શ્રુતરક્ષા બાબત ઘણી બધી સંસ્થાઓ પોતાની સમજશક્તિ અને માન્યતા અનુસાર્ય કાર્ય કરતી જોવાય છે. અને ત્યારે કેટલાક પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થાય છે, જે હવે જોઈએ.

શંકા અને સમાધાન

પ્રશ્ન :  “આપણી મૂળભૂત પરંપરા पुत्थयलिहणं અર્થાત્ પુસ્તકો લખાવવાની છે. છપાવવાની નહિ. શાસ્ત્રોમાં ‘पुत्थयलिहणं’ નું કર્તવ્ય કહ્યું છે, છપાવવાનું નહિ.  એટલે શ્રુતરક્ષા માટે તો પુસ્તકો લખાવવા જ જોઈ, છપાવવા નહિ.” એવું કેમ નહિ ?

ઉત્તર :   આપણી મૂળભૂત પરંપરા ‘पुत्थयलिहणं’ ની નહિ, પરંતુ એક અક્ષર પણ નહિ લખાવવાની છે, અને આગમ ગ્રંથોમાં તેના સ્પષ્ટ ઉલ્લેખો છે તથા એક અક્ષર લખવાનું પણ પ્રાયશ્ચિત્ત કહ્યું છે. એટલે પરંપરાને જો આગળ કરીએ તો પુસ્તક લખાવવાની વાત જ રહેતી નથી. જો એમ કહો કે જે તે કાળની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ તત્કાલીન મહાપુરૂષોએ તાડપત્ર અને હસ્તપ્રત લેખન સ્વીકાર્યું, તો એ રીતે જ તો જે તે કાળને અનુલક્ષીને જ સંવિગ્ન ગીતાર્થ ગુરૂભગવંતોએ પુસ્તકોના મુદ્રણને પણ અપનાવ્યું જ છે. એટલે ટૂંકસાર અહીં એટલો જ છે કે જેમ જેમ કાળ બદલાય, સંયોગો બદલાય, તેમ શ્રુતરક્ષાના ઉપાયો પણ બદલાય. અને શ્રી સંઘ-શાસનને શાસ્ત્રપાઠોની શુદ્ધિ આદિની અપેક્ષાએ જે ઉપાય યોગ્ય જણાય તેનો સહર્ષ સ્વીકાર થાય એ આપણે સવિસ્તર આગળ જોયું. માટે અહીં પ્રાચીન-અર્વાચીન પરંપરા કે પ્રાચીન પદ્ધતિ એ ગૌણ બને છે, એમ જાણવું જોઈએ.

પ્રશ્ન:  વર્તમાન પદ્ધતિ કરતા પ્રાચીન પદ્ધતિ અલ્પહિંસક હોવાથી શું છપાવવા કરતા કાગળ પર જ ગ્રંથો ન લખાવવા જોઈએ ?

ઉત્તર :   અહીં બે મુદ્દા ધ્યાનમાં રાખવા જેવા છે.

૧.         છાપકામના મશીનો, વીજળી આદિની જે હિંસા છે તે જૈન આગમાદિ ગ્રંથો છપાવવા માટે જ થાય છે તેવું નથી. કારણ કે દુનિયાના મુદ્રણ વ્યવહાર-છાપકામની અપેક્ષાએ તેનું પ્રમાણ તો ૦.૦૦૧% જેટલું પણ માંડ હશે... આમાં તો આપણે ઉપલબ્ધ મુદ્રણ વ્યવસ્થાનો જિનશાસનના હિત પૂરતો ઉપયોગ જ કરીએ છીએ.

જ્યારે બીજા પક્ષે વિચાર કરીએ તો ગ્રંથો લખાવવા માટે જે કાગળો વપરાય છે તેમાં તેના ઉત્પાદનનો આશય, પ્રવૃત્તિ... એ બધું જ ૮૦% આ પ્રમાણે ગ્રંથોપયોગી કાગળ પૂરતો જ હોય છે... આ કાગળો અન્ય કોઈ વિશેષ કાર્યમાં કે અન્ય કોઈ ધર્મ-સંપ્રદાયમાં બહુલતાએ વપરાતા હોય એવું પ્રાયઃ કરી જોવામાં આવતું નથી.

૨.         પ્રાચીન પદ્ધતિ એટલે અલ્પહિંસક અને અર્વાચીન પદ્ધતિ એટલે અતિહિંસક-એવો કોઈ સનાતન નિયમ તો છે નહિ. હાલ ગ્રંથોના સ્કેનીંગ, ડીજીટલાઈઝેશનમાં ઈલેકટ્રીકના વપરાશ સિવાય બીજુ કાંઈ વિશેષ જોવાતું નથી જ્યારે ટકાઉ કાગળના ઉત્પાદનની જે સમગ્ર પ્રક્રિયા છે તે તો અહિંસાપ્રેમી શ્રાવકને કંપારી છોડાવી દે તેવી છે. અણગણ પાણીમાં લાંબો સમય કાગળના માવાને કોહવાવાનો વગેરે અનેકવિધ સાવદ્ય હિંસક પ્રવૃત્તિથી કાગળ તૈયાર થાય છે... એટલે પ્રાચીન પદ્ધતિ અને અર્વાચીન પદ્ધતિમાં અલ્પહિંસકતા શેમાં એ તો વિવાદાસ્પદ જ રહે છે. જેઓ હાથબનાવટના કાગળને અહિંસક માનતા હોય તેઓએ ફક્ત એકજ વખત આ બનાવટ રૂબરૂ જોઈને આવે તો સાચી પરિસ્થિતીનો ખયાલ આવશે. તથા તેની સી.ડી. પણ હવે તો ઉપલબ્ધ થાય છે.

            જેવી રીતે રેશમના કીડા દ્વારા રેશમ બનાવવામાં આવે છે અને તેજ જાતની પ્રક્રિયા દ્વારા હાથ બનાવટના કાગળ બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે.

પ્રશ્ન :  દર બે-ચાર વર્ષે ટેક્નોલોજીનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ ફરી જાય છે... જ્યારે કાગળ તો ૮૦૦-૧૦૦૦ વર્ષ સુધી ટકવાના હોય છે, માટે શાસ્ત્ર લેખનનો જ વિકલ્પ શ્રેષ્ઠ કેમ ન કહી શકાય ?

ઉત્તર :   વાત સાચી છે... ટેક્નોલોજી દર બે-ચાર વર્ષે ફરી જાય છે. જૂની માઈક્રોફિલ્મો આજે ચાલતી નથી. એના ઉપાયરૂપે એ સમયના બદલાતા પ્રવાહને અનુરૂપ સ્કેનીંગ કરેલ માહિતીઓ નવા નવા ફોર્મેટમાં ટ્રાન્સફર કરી દેવી જોઈએ... તથા એ માહિતિની ટકાઉ કાગળો પર પ્રીન્ટ કાઢી લેવી જોઈએ. હાલમાં એક સંસ્થા દ્વારા આ રીતે પ્રાચીન હસ્તપ્રતોની અર્વાચીન મુદ્રિત આગમાદિ ગ્રંથોની ૮૦૦-૧૦૦૦ વર્ષ ટકાઉ રહે તેવા કાગળો પર પ્રીન્ટ તૈયાર કરાય છે. તેમાં વિશિષ્ટ સહી વાપરવામાં આવે છે... અને આ રીતે સેંકડો વર્ષ સુધીનું શ્રુતરક્ષાનું એક ભગીરથ કાર્ય સંસ્થા દ્વારા ચાલી રહ્યું છે.

એ સિવાયના કાગળો, કે જેની આવરદા ૮૦-૧૦૦ વર્ષની હોય તેના, પર છપાયેલા ગ્રંથો ૮૦-૧૦૦ વર્ષે જીર્ણ થવા આવે ત્યારે તેને પુનર્મુદ્રણ કરીને સાચવી લેવા જોઈએ. પુનઃમુદ્રણ એટલે મુદ્રિત ગ્રંથને સ્કેનીંગ કરીને મુદ્રણ કરાવવું. જો નવેસરથી કંપોઝ કરીએ તો ચીવટપૂર્વક પ્રુફ ચેકીંગ કરવું જરૂરી બને છે. નહીંતર નવા પ્રિન્ટીંગમાં પણ સંખ્યાબંધ ભૂલો રહેવાની શક્યતા છે. ૮૦-૧૦૦ વર્ષ પૂર્વે પ્રકાશિત અને હાલ અપ્રાપ્ય એવા ૪૦૦ થી અધિક ગ્રંથો શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ દ્વારા પુનર્મુદ્રિત થયા છે. તેમજ શ્રી આશાપૂરણ પાર્શ્વનાથ જૈન જ્ઞાનભંડાર દ્વારા ૧૫૦ થી વધુ ગ્રંથોની નકલો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે. તથા અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા પણ આ પદ્ધતિના કાર્યો થયા છે... અને થઈ રહ્યા છે.

पुत्थयलिहणं માં વર્તમાનકાળે સર્જાતી કેટલીક સમસ્યાઓ

૧.         હસ્તલેખન કરતા લહિયાના ફક્ત અક્ષર સારા હોવાથી તેની પાસે હસ્તલેખન કરાવાય છે. પરંતુ તેઓને સંસ્કૃત-પ્રાકૃત-વ્યાકરણના નિયમોનું જ્ઞાન ન હોવાથી, કાના-માત્રા-મીંડાની ગોઠવણ ક્યારેક ક્યારેક યોગ્ય રીતે ન થવાથી પાઠની અશુદ્ધિઓ થતી રહે છે. લહિયાઓને પ્રતિ શ્લોક કે પ્રતિ પેજના હિસાબે મહેનતાણું મળતું હોવાથી થોડા સમયમાં ઘણુ બધુ ઝડપથી લખવાના લોભમાં ન જાણે કેટલીયે અશુદ્ધિઓ કરતા હોય છે. હસ્તલેખનમાં લહિયાઓની ભૂલોને લીધે થયેલ શાસ્ત્રીય ગરબડો અંગે પૂ. આગમપ્રભાકર પુણ્યવિજયજી મ.સા.ના અભિવાદન ગ્રંથનું લખાણ વાંચવા યોગ્ય છે.

લેખનની પ્રાચીન પરંપરા કરતાં પણ શાસ્ત્રપાઠોની શુદ્ધિનું મહત્ત્વ અનેક અનેક અનેકગણું છે. એ ક્યારેય ભૂલવું જોઈએ નહિ. પૂ. પુણ્યવિજયજી મ.સા.

૨.         તટસ્થપણે વિચારો તો હસ્તલેખનમાં ઉલ્ટી ગંગા વહેતી દેખાશે. કારણ કે પૂ. આગમપ્રજ્ઞ જંબૂવિજયજી મ.સા., પૂ. આગમપ્રભાકર પુણ્યવિજયજી મ.સા. કે સંન્નિષ્ઠ શ્રુતસેવકોએ અનેકવિધ પ્રાચીન હસ્તલિખિત પ્રત જોઈ તેમાંથી મહત્ત્વની પ્રતિઓને આધારે પાઠભેદો નોંધવા પૂર્વક શાસ્ત્રપદાર્થ અત્યંત સંગત બને તે રીતે શુદ્ધ સંપાદનો જે કર્યા હોય તેના આધારે જ હસ્તલેખન કરાવાય છે. એમાં લહિયાઓની ભૂલો ભળે એટલે શુદ્ધ ગ્રંથ એટલો અશુદ્ધ થાય છે. અનેક લહિયાઓ જુદા જુદા અનેક સ્થાને ભૂલો કરે એટલે શ્રી આચારાંગ જેવા એક જ ગ્રંથમાં અનેક નવા પાઠાંતરો અને પાઠભેદો ઉભા થાય... આજ સુધી જૈન સંઘમાં પાઠભેદને લઈને માથુરી અને વલભી વાચના જ પ્રસિદ્ધ છે. ભવિષ્યની પેઢીને આ પાઠભેદોથી સર્જાતી કોણ જાણે કેટલી નવી (?) વાચનાઓ મળશે ! એ પણ વિચારણીય છે.

એના કરતા છાપકામમાં એક ફાયદો એ છે કે જે શુદ્ધ છે એ શુદ્ધ સ્વરૂપે જ જળવાયેલું રહે છે. એક સાથે ૫૦૦-૧૦૦૦ કોપીમાં એમાં ક્યાંક અશુદ્ધિ રહી હોય તો પ્રાચીન હસ્તપ્રતોને આધારે પછી તેટલી અશુદ્ધિનું જ સંમાર્જન કરવાનું રહે છે... શેષ ગ્રંથ શુદ્ધ જ ઉપલબ્ધ રહેશે. અહીં એ પણ ધ્યાન રાખવું કે હસ્તલેખન એ હાલમાં છપાયેલ ગ્રંથ આધારે જ થાય છે. એટલે મુદ્રિત પ્રતની અશુદ્ધિઓ તો એમાં આવવાની જ. ઉપરાંતમાં એમાં લહિયાઓની અશુદ્ધિ ભળે છે !

૩.         વર્તમાનકાળમાં લેખન માટે દ્રવ્યની શુદ્ધિ પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે. એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા દ્વારા ગઈ સાલ (વિ.સં. ૨૦૬૭) માં જ ભારે કાગળો પર ઘણી કિંમતે લખાવાયેલી એક પ્રત અમારી પાસે છે. જેને એક ચોમાસુ પણ માંડ વીત્યું છે, એ પહેલા જ પ્રતના પાનાઓ બધા સહીથી ચોંટી ગયા છે. એને મુશ્કેલીથી ઉખાડતા એક પાનાના લખાણની છાપ બીજા પાને પડી જાય છે. આ રીતે લખાણ માટે ખર્ચેલા જ્ઞાનદ્રવ્યના લાખો-કરોડો રૂપીયા એ શું જ્ઞાનદ્રવ્યનો દુર્વ્યય ન કહેવાય ?

૪.         કેટલીકવાર એવું પણ જોવામાં આવ્યું છે કે ગુજરાતી પુસ્તકોના પણ હસ્તલેખન થાય છે. આગળ વધીને નવસ્મરણ વગેરેના પણ હસ્તલેખન કરાય છે, કે જેની આજે હજારો પુસ્તકો ઉપલબ્ધ જ છે. સેંકડો વર્ષોથી અખંડિત મળી આવી છે ને એ કંઈ નાશ પામી જાય એવું સાહિત્ય નથી. એટલે કયા ગ્રંથોના હસ્તલેખન કરાવવા, કોની પ્રધાનતા કરવી એ પણ બહુ સમજની વાત છે.

૫.         હસ્તલિખિત કરાવાતા ગ્રંથો ચેક કરાવવાની વધુ આવશ્યકતા હોય છે. એ કામ કાં ગુરૂભગવંત કરી શકે કાં પંડિતો. આગમગ્રંથો ચેક કરવામાં માત્ર કાના-માત્રા ને મીંડા ચેક કરવાના નથી હોતા પણ પદાર્થો પણ સાથે મેળવવાના હોય છે. અલ્પવિરામ-પૂર્ણવિરામના યોગ્ય સ્થાનો પણ મેળવવાના હોય છે... એટલે ગમે તે ગુરૂ ભગવંતને બદલે જે તે વિષયના જ્ઞાની ગુરૂભગવંત એ ચેક કરે એવી વ્યવસ્થા હોવી જ જોઈએ.

હવે, વિચારો કે આજે કયા ગ્રુપમાં કેટલા સાધુઓ આ રીતે હસ્તલિખિત ગ્રંથો ચેક કરવાવાળા મળે ! જેઓ ચેક કરી શકે તેમ હોય તેવા જ્ઞાની ગુરૂભગવંતો પોતાનો અમૂલ્ય સમય આ ચેક કરવામાં આપે કે નૂતન શ્રુતોપાર્જનમાં કે સ્વ અભ્યાસમાં આપે એ વાસ્તવિક દૃષ્ટિએ વિચારવા યોગ્ય છે. કદાચ શ્રુતભક્તિથી પ્રેરાઈને પોતાનો સમય ચેકીંગમાં આપશે તો પણ કેટલા ગ્રંથો ચેક કરશે ? અને તેનો ઉત્સાહ ક્યાં સુધી, કેટલો ટકશે ?

પગારદાર પંડિતો એ ચેક કરી અશુદ્ધિઓ નોંધે એ કાર્ય પણ વિચારણીય છે. તેઓને પદાર્થની કોઈ સમજણ જ ન હોવાથી માત્ર અક્ષરે અક્ષર મેળવે છે. એમાં પણ અમારા અનુભવ પ્રમાણે પ્રાયઃ ઘણું કરીને તો વધુ વેતન મેળવવાના લોભમાં ઝડપથી કે ઉપર-ઉપરથી જ જોતા હોય છે એટલે તેમણે ચેક કરેલ ગ્રંથો પણ પ્રાયઃ વિચારણીય જ જાણવા જોઈએ.

૬.         વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વિચારો તો લહિયો જે ગ્રંથ લખી લાવે તે પંડિતને મોકલવો. પંડિત તેની અશુદ્ધિઓનું લીસ્ટ આપે, ફરી લહિયા પાસે મૂળપ્રતમાં તે અશુદ્ધિઓ સુધરાવવી, ફરી સુધારેલી અશુદ્ધિઓ ચેક કરવી... આ બધી ઘણી લાંબી પ્રોસેસ હોય છે અને તે અતિશય ધીરજ માંગી લે છે... આજના ફાસ્ટયુગમાં જેને વિશાળપાયે શ્રુત લેખનના કાર્ય કરવા હોય ત્યાં આ બધુ કેટલું અને કેવી રીતે સચવાય એ પણ શાંતચિત્તે બેસીને વિચારવું જોઈએ.

કહેવાનો સાર એટલો જ કે...

આવા અનેક મુદ્દાઓને અનુલક્ષીને વર્તમાનકાળે “શ્રુતલેખન દ્વારા શ્રુતરક્ષા” એ એક વિચારણીય મુદ્દો બની રહે છે. ટકાઉ કાગળના ઉત્પાદનથી માંડીને શ્રુતલેખન માટે લહિયાઓ તૈયાર કરવા, તેઓ દ્વારા ગ્રંથો લખાવવામાં આજે લાખો-કરોડો રૂ।. ના જ્ઞાનદ્રવ્યનો વપરાશ થાય છે. લહિયાઓ દ્વારા શુદ્ધિપૂર્વક-ધીરજપૂર્વક શાંતચિત્તે ગ્રંથ લખાય અને વિશિષ્ટ જ્ઞાની ગુરૂભગવંત દ્વારા તેનું આદિથી અંત સુધી વ્યવસ્થિત ચેકીંગ થાય, પ્રતની વ્યાકરણ તથા પદાર્થની પ્રત્યેક અશુદ્ધિઓનું ચીવટપૂર્વક સંમાર્જન થાય અને આ રીતે જો ગ્રંથનિર્માણ થતા હોય તો તે આદરણીય ગણાય. પરંતુ આગળ જણાવેલ મુદ્દાઓને આધારે તે કેટલા અંશે શક્ય બની રહેશે એ દીર્ઘ અનુભવને આધારે વિચારણા માંગે છે. એટલે માત્ર “શ્રુતલેખન દ્વારા શ્રુતરક્ષા”ના નામથી જ વિપુલ જ્ઞાનદ્રવ્યના વપરાશ પર કદાગ્રહમુક્ત થઈને વિવેકપૂર્વક વિચારણા કરવી જોઈએ.

Share Article : Share On Facebook
Category : Gujrati
Author : Shah Babulal Saremal
Tags : jain lekh ,shrut raxa
Views : 1155
Uploaded On : 08 August 2012 18:57:45
Related Articles
 
Title : Posh Dasami Aaradhana Vidhi
Category : Gujrati Author : admin
Tags : Poshdasami Aaradhana Vidhi,Jain Vidhi,Parshwnath Janmakalyanak , Views : 2475
Title : Karmavad
Category : Gujrati Author : Karmagranth & Tattvarthadhigam sutra
Tags : Jain Karmavad Jain KarmaSiddhant,,jain Karmphilosophy Views : 1587
Title : Gyan Ne Vando Gyan Ma Nindo
Category : Gujrati Author : Pa.Dipakbhai Kothari
Tags : Gyan Pad , Navpad Oli ,Jain Gyan ,Jain general knowledge ,jain Article, jain book Views : 1977
 
Title : Shree Giriraj Ni Garima
Category : Gujrati Author : Saravali Payanna Na Aadhare
Tags : Giriraj ,Shatrunjay ,Mahatirth ,Palitana Views : 1254
 
 
Subscribe
Email: